Ana Sayfa  
Samsun Şivesi

Samsun Şivesi

Tarih : 09 Ekim 2011 - 06:26
Samsun Şivesi Samsun İli ilçelerinde iklimin, bitki örtüsünün, giyim&kuşam farklılığı yanında Dil (Şive) farklılğıda vardır. Samsun ile Çarşamba arası 36 Km. olmasına rağmen şive değişikliği direk göze çarpmaktadır. Tüm ilçelerde bu şive farklığı vardır.

Samsun Şivesi

1-) İstanbul şivesi denen hochturkisch(Dağ Türkçesi)’den çok atla deve bir farklılığı olmamasına rağmen “e” lerin vurgusunda sapıtmasıyla kendini ele veren şive.

 - Bi beaenzinci uzatır mısınız? Lafını minibüste duyduğunuzda Samsunluyu tespit etmişsiniz demektir. (benzinci civarında otururlar). Şimdi tam olarak “e”yi anlayamamışsınızdır diye bildik bir örnek vereyim.

 

“Hababam sınıfı tatilde isimli bölümde hani top kaçar da, Şaban topu almaya gider de, tam eğilip alırken Ayşen Gruda’yı görür ya, hah işte o sırada Ayşen Gruda buna

 

-Şaban beeey? deyip gözlerini kırpıştırır ya. O da cevaben;

 

- Neaaaeee? derken ki "ne" nin içinde ki “e” işte bu e. Merak ettiyseniz devamını anlatayım, istiyor musunuz?

 

2-) Şive sayılmaz ama Samsun "da" sı denilen bir fenomen vardır. Laz "da"sına benzemekle beraber a harfi çok daha kısa tutulur, son heceden takriben 5 tam nota daha tiz söylenir. Aslen "daha"nın bozunmuş şeklidir. Örnek;

 

-Gelsene ya gelsene bi ya

-Geldim da geldim.

 

3-) e harfinin en çok sorun yarattığı şive. Zira Samsunlular e yi genelde çok açık ve a ya yakın bir şekilde söyler.{eamrah, eallibeş vb.}. bununla beraber e harfinin bir çok Samsunlu tarafından çok kapalı ve i ye yakın söylendiğine rastlamak da zor değildir. Bir Samsunlu olarak Orhan GENCEBAY örnek verilebilir; geri dönmeiz artık giden sevgililer, her ümit ufkunda ağlıyor gözler.

 

4-) "550 milyon" dediğim bir müşterinin, "siz Samsunlu musunuz?" diyerek karşılık verdiği güne kadar farketmeden sahip olduğum hede.. özelikle "e" ardından "l" harfi geldiğinde ortaya çıkıyor. Örneğin neden derken neaeden gibi bir şey denmiyor. Ama elli, belli, belirli, gidelim, gelelim, gel, kel felan derken gayet net. Her ne kadar kassada kişi, farkın ne olduğunu farkedemediği için düzeltme konusunda başarı sağlayamıyor. Bilim adamları şehrin plakasının ellibeş olmasının bu durumu yaratan en büyük etken olduğu görüşündedirler..

 

5-) Bu ea incelmesinin/kalınlaşmasının Samsunun en tikky ve bir o kadar kalabalık mekanlarından biri olan "56 lar" dan kaynaklandığını düşünüyorum. Çünkü bu şiveye sahip olmayan insanların bile bu mekanın adını zikrederken benzer bir şive kayması yaptıklarına tanık oluyorum. Bir deneyin "56 lar" demeyi hatta bir kaç kez tekrarlayın göreceksiniz ki siz de aslında bir Samsunlusunuz..

 

6-) Her Samsunlu default olarak "e"yi yaygın söyler, Orhan Gencebay gibi ei şeklinde söyleyenler ise "Samsunlu e si" çıkarmamak için kendini kasan Samsunlulardır.

 

7-) Samsun şivesi denen olay esasen "e" lerin has ağdalı Paris fransızcasında olduğu üzere çeşit çeşit farklı aksanlarla - ağzı büzerek, ağzı düğme gibi yaparak, yayarak, normal vb vb- söylenmesinden ibaret olup (açık e, kapalı e, vs vs) hal böyleyken yaratıcı Samsun insanı 29 harf olan türk alfabesini 35 harfe cıkarmış ve güzel Türkçemizi deyim yerindeyse upgrade etme onuruna sahip olmuşlardır

 

8-) Samsun un en meşhur en sık kullanılan açık "e" si ise esasen Almanların a ile e yi hoş bir şekilde birleştirdikleri meşhur "ä" harfinden başka bir şey değildir. Kapalı (ağız büzerek yapılan) Samsun "e" sini ise en güzel çıkaran sanatkarlarımızdan biri ise kendisi aslen bir Adanalı olan rock muzik yorumcusu ve bestekarı Murat KEKİLLİ beyefendidir*

 

9-) Şivenin ayrI bir eklentisi olan ve yerel halka ait -daaa eki bu konuda Samsun ve Samsunlularla özdeşleşmiştir. Yakın zamanda bana ayrı bir anı bırakan -daaa eki ile ilgili anektodumu paylaşmak isterim. Hastane koridorunda tanıştığım Tacikistan uyruklu arkadaşım memleketimin Samsun olduğunu öğrenince gülmüştü. Hayırdır diye sorduğumda ise 6 yıldır Türkiye’de yaşadığını ve ilk tanıştığı Türkün Samsunlu olmasından dolayı Türkçeyi biraz hatalı öğrendiğini devamında ise her cümlenin sonunda -da eklediğini söyledi. "Gidelim daaa, yapalım daaa vb." ve bu -daa dan kurtulmak içinse 1 yılını harcadığında belirtirken gözlerinde Samsunlulara karşı olan sevecenliğini görür görmez koşarak uzaklaşmak istedim.

 

10-) Çabuk ol kız yerine siiittt gıı, siittt cümlesinin(!!!!) sarf edilebildiği şive.

(leda moira, 03.10.2004 23:15)#5938306    !?

 

11-) Çocukken her Samsun gezimde bir çok sözcük kaptığım, bu nedenle okul yıllarımda babam tarafından Samsun yolculuklarıma ara vermek zorunda kaldığım şive.

 

12-) bu şivede en çok kullanılan kelimelerden biri de "az"dır. Genelde rica amaçlı kullanılır ancak ilk defa duyan birisi için çok garip gelebilir. örneğin:

 

- Az gel de yardım et.

- Ne az mı geleyim? Çok gelsem olmaz m?

 

en uc noktası için;

- az bi dur daaaa !!!

 

13-) Gadaşım vardır bir de. Niyeyse bu şekilde hitap eden insanlardan hemen soğurum.

 

14-) Yedi yıllık Samsun sergüzeştimde miras olarak iki sözcüğü bana kazandırmış olan şivedir. Kullanınca hoş bir nostalji olmuyor mu? Oluyor. Orası ayrı.

 

-"hadi daaa"

 -"o da geliyor ki"

 

Babası Çarşambalı olan Ferhan Şensoy eserlerinde sıklıkla kullanır, benim için ise çocukluğum samsunda geçtiği için oldukça tanıdık bir ağızdır.

- la elim acıyu ya lan, elim acıyu

- beri bak, sen ne diyun ya yienim? çarpıveririn valla

- bori gel bori

 

(...)

-az baaa bak yalah aguzlu döl?

-ne va la gavad ?

-geliyni malla almiy gidiyk horiy

-işim va benum firaktalaa pekutcem...,

 

(efendim tercume etmekde isterim ki bir anlam bulsun)

- az bana bak bana yalak ağızlı çocuk

- ne var ulan *****

- geliyor musun, inekleri almaya gidiyoruz horuya?

- işim var benim çitleri tamir edecegim*

 

(...)

Ferhan Şensoy, “Kalemimin sapını gülle donattım” adlı otobiyografik romanında virgül olarak mınakoyiiim kullanıldığından bahsetmektedir. Bundan bahsettiği sayfalar feci komiktir. Koca koca adamların böyle konuşmaları insanın komiğine gitse bile gülmemek lazımdır, çünkü Çarşamba insanı az buçuk kovboy mizaçlıdır.

 

- ne güliyn la kavat?

- naa gidiyn la ?

- yasar emminin dölüynen çarşiy gidiym ben

- az baa bak baa sen beni biliyni sen

çarşiy gitcaamis !!!

yörü telliy (tarlaya) gidiyk

balcan maallicez , fişkı yiyesicenin dolu seni..

 

(...)

İçinde en çok küfür barındıran Türk şivesi. Samsundan kalkan Çarşamba minibüslerinin önünde şöyle bağıran bir adam görmek çok olasıdır; jetten hızlı gidiy, döller gucakta gidiy.

 

Çarşamba nın meşhur köy düğünlerinde insanlar düğünlerinin dilden dile dolaşması için kutularca mermi atarlar. Bu düğünlerde mermi kara borsaya düşer. 2 3 misli fiyata çıkar merminin kutusu.

 

Ferhan Şensoy un da kitabında anlattığı gibi küfür gayet alışılagelmiştir. Fındık oranın altınıdır. Fındıklarını bahçeden toplayıp parasını alanlar hemen havalara girer, akşamları rakı içer. Memleketin para gördüğü bu mevsimde vurulan insan sayısında artış görülür genelde. Tehlikeli ama çok seviyorum memleketimi...

 

Virgul, ünlem ve nokta yerine mınagoyim kullanılan ağızdır.

 

(...)

Samsun Çarşamba dolmuşu muavini çığırması;

-çarşamba bi liriy bi liriy

-döllee para yok

-cetten de fızlım gidii

 

Soyka  diye bir kelime barındırır içinde. Kötü, pis, işeyaramaz gibi anlamlara gelir kullanıldığı yere göre.

SOYKA kalasıca, fışkı yiyesice, taktiy (tahtaya) gelesice diye bir beddua üçlemesi vardır ki aman diyim..

 

(...)

Samsundan Trabzon ‘a kadarki kesimde bulunan insanlarin hepsinin konuşmadığı ağız, zira bu bölgede inanılmaz çok sayıda farklı ağız ve lehçe vardır, Çarşamba ağzı sadece biridir.

 

Samsun ile Ordu ‘yu bilmesem de Ordu ‘nun ilçeleri arasında bariz bir ağız farkı vardır. Bu Çarşamba ağzı onlarca ağızdan biridir. Gidip görmedim zira memleketimdir orada buyudum.

 

Çarşamba nın köylerinde bile değişiklik gösteren ağız. Örneğin bir köyde "geliyorken"e "geliikenelazin" denirken, başka bir köyünde (genelinde yaygın olan budur) "geliiken" denir.

 

Ünye ye kadar olan bölgede kullanılan ağız Çarşamba ağzına benzese de Çarşamba ağzı ayrıdır.

 

örnek: animlee, melikgilin döllee bizim çangallaa almışlaa da gidilee ye ge.

Anlamı: aaa, meliklerin çocukları bizim sırıkları almışlar da gidiyorlar ya.

(ge yi çevirmedim, gıcı, gıcım da denir buna. kuzum gibi bişeydir ama yalnız kızlara hitap şeklidir.)

 

Örnek:anne-mıstıaaa mıstıaaa, naa gidiin? mıstıa-öcçee gitmiim, bordiim bordiim..

Anlamı: Anne-mustafa mustafa, nereye gidiyorsun? Mustafa-öteki tarafa gitmiyorum, burdayım burdayım.

 

YÖRESEL ŞİVEMİZ
-Ülkemizin değişik yörelerinde olduğu gibi ilçemiz ve köyümüz insanlarının kendisine has bir konuşma tarzı vardır.Sözcüklere geçmemiş olan yöre  olarak hala bir çokları kullanılan sözlerden birkaçı ve anlamları;


Abu : Kız kardeş
Ağartu : Yoğurt
Alangirli : Karışık
Annaç : Karşılıklı-Çakışma
Aze : Gövde,vücudun her yeri
Acuk : Acı elmanın küçüğü
Aha : işte
Algun : Kanalizasyon
Avsun : Efsun
Bali : Hiç değilse
Bandik : Şalvar
Bıldır : Geçen sene
Bişi : Tavada kızartıla n hamur işi
Bostan : Bahçe
Bön : Saf
Belleme : Etek
Bisürgeç : Yufka ekmeğini çecirme aleti
Cırcır :Fermuar
Cıbır :Cılız
Cıvık :Sulu
Cücük : Civciv
Çağlık :Musluk,lavoba
Çardak :Salon
Çember :Yemeni
Çetene :Küçük
Çetik :Çocuk ayakkabısı
Çık :hayır anlamında çıkarılan ses
Çıngıllı :Küçük kazan
Çiğit :Çekirdek
Çimmek :yıkanmak
Çit :Bahçe duvarı
Çokmak :Havlamak
Çoştar :Her işe karışan
Çörtük :Küçük yaban armudu
Dastar :Ekmek bohçası
Delme :Yelek
Dingilli :Kapaklı sahan
Döngel :Muşmula
Ebe :Nine
Eğer :Semer,kaltak
Ellam :Herhalde
Eme :Hala
Emmi :Amca
Eniş :Hamur kesme aleti
Erişte :Kesme
Esbab :Çamaşır
Eski :Hamur örtüsü(bez)
Essah :Hakikat
Fistan :Elbise
Gamga :Tahta parçası
Gavum :Hısım akraba
Gırboğ :Kurboğa
Goya :Güya
Gölbez :Köpek yavrusu
Gön :Deri
Gubat :Kaba
Güvey :Damat
Göynek :Bez,atlet
Harar :Büyük çuval
Hayat :Ahırın önü
Herk :Nadas
Hoşaf :Meyve kurusu,komposto
İlik :Düğme
İlistir :Süzgeç
İslah :İşkembe
Kadimi :Devamlı
Karalık :İlkokul önlüğü
Katık :Süzme yoğurt
Kaypak :Hamurdan yapılan yiyecek
Kelem :Lahana
Kepenek :Kelebek
Kese :Kısa yoldan
Kesmük :Meyvelerin yendikten sonraki artığı
Keşkek :Düğün yemeği
Kıvrak :Sıkı
Kötek :Değnek
Makat :Sedir
Makina :Araba
Maşrapa :Su tası
Menük :Kedi yavrusu
Merdiven :Eşik
Namazla :Seccade
Nemarek :Neme gerek
Önük :Köpek
Örsün :Hamur kesme aleti
Ötürek :İshal
Pakla :Fasülye
Papak :Örgü başlık
Peşkür :El havlusu
Pırtı :Elbise
Pin :kümes
Postal :Ayakkabı
Saçayağı :Ateş üzerine konulanüç ayak
Saku :Ceket
Sıkaç :Pekmez sıkma aleti
Sorguç :Başkasının suyu ile çamaşır yıkama
Sürgü :Merdiven
Şalvar :Bandik,bol pijama
Şibi :Ördek
Şip şip :Hızlı hızlı
Tumman :Don
Yanim :Yeğnim (kuzen)
Yasduk :Yastık
Zahan :Sahan

 

 





Bu yazı 9383 defa okundu.


İçerik Hakkında Yorumlar
Yazan: Erdal Bir Tarih: 20.01.2012 - 10:32
Çarşamba,,, Cetten fızlı gidii , döllee döşlee para almii, döller ayakta gidii, Şişmana iki koltuk veriii, kurbağaya "göden" diii, mısır ekmaa yii, ondörtlü tabanca taşiii, sepete "köön" dii, sekiz köşeli şapka giyii, koşmaya "siit" dii, banyoya "çimmek" dii, su kuyusuna "puvar " dii, bahçe duvarına "fırakta" dii, merdivene "badal" dii, düğmeye "gopça" dii, hayvanlara "mal" dii, daha ne dim bilmim


Yorum Yapmak İçin Tıklayın
Ad Soyad :
E-Mail :
Yorum :
(Maximum: 400 karakter) karakter kaldı.
   
BlogMarks Delicious Digg FaceBook Google Mixx MySpace TechNorati Reddit Twitter Yahoo Buzz
SON EKLENEN İÇERİKLER
Samsun İli Ekonomik Alt Yapısı
Samsun ilinin ekonomik yapısını oluşturan sektörlerin başında tarım sektörü gelmekle birlikte sanayi, hayvancılık ve turizm de önemli bir yer işgal etmektedir... Devamı
Hüseyin AVNİ (Lifij)
1886 Hüseyin Avni (Lifij) Samsun ili Lâdik ilçesine bağlı Karaaptalsultan Köyünde doğdu. 1887 Ailesi İstanbul da Rumeli Hisarına yerleşti. .. Devamı
Samsun Yemekleri_Çarşamba
Samsun & Çarşamba Yemekleri Tirit, Keşkek, Kıvratma, Bazlama, Mısır Çorbası, Lepsi, Cızlama, Pot, Patlıcan Turşusu, Salata Turşusu, Fasulye Turşusu, Gırçan Kavurma.. Devamı
Ali Atıf BİR
Prof. Dr. Ali Atıf Bir, (Samsun, 6 Ekim 1962) şovmen, reklam danışmanı ve köşe yazarı... Devamı
Nezahat BAYRAM
Beş çocuklu bir ailenin ilk çocuğu olarak 1926 yılında Samsun da doğdu... Devamı
ÜYE ALANI
Kullanıcı Adı :
Şifre :
Üye Ol
Şifremi Unuttum!
KATEGORİLER
YAZARLAR
ABONE OLUN
E-Mail adresinizi girerek sitemizdeki gelişmelerden haberdar olun.
SOSYAL AĞ
Twitter Facebook
HABERLER